ZUNZUNSTARTUPS
Tuần vừa qua, tôi đã có một quyết định khá quyết liệt, đó là tạm gác lại lịch trình luôn kín mít của mình tại Việt Nam, để dành trọn một tuần sang Nhật chỉ để đi tìm kiếm và gặp gỡ một tư duy đã thay đổi hoàn toàn nhận thức của tôi. Đó là tư duy Yohaku (余白・よはく). Yohaku trong tiếng Nhật có nghĩa là "phần trắng còn lại", "khoảng trống", "lề trống". Trong mỹ học và lối sống Nhật Bản, Yohaku không phải là khoảng trống vô ích, mà là khoảng không được chủ động để lại, nhằm tạo ra sự thư thái, chiều sâu và khả năng cảm nhận. Yohaku là nghệ thuật không lấp đầy mọi thứ. Tôi càng chiêm nghiệm, càng thấy chiều sâu ý nghĩa của Yohaku cho hành trình phát triển startup và đầu tư khởi nghiệp mà tôi đang theo đuổi mỗi ngày.
Ý nghĩa của Yohaku trong việc tăng chất lượng lãnh đạo
Trong xã hội hiện đại, chúng ta thường mặc định đồng nhất "đầy" với "tốt": lịch đầy nghĩa là năng suất, căn nhà đầy nghĩa là sung túc, một cuộc trò chuyện đầy ắp thông tin nghĩa là hiệu quả, còn một ngày không làm gì thì bị coi là lãng phí. Nhưng tư duy Yohaku lại đưa ra một cách nhìn khác hẳn: không phải mọi khoảng trống đều cần được lấp đầy. Chính khoảng trống mới là nơi giúp ta phục hồi sau những giai đoạn căng thẳng, và tạo chỗ cho những con người, ý tưởng, cơ hội mới có thể bước vào. Đây cũng là lý do vì sao Yohaku, với tôi, không dừng lại là một khái niệm mỹ học xa xôi, mà trở thành một lăng kính quan trọng để tôi chiêm nghiệm lại chất lượng ra quyết định, cách giao tiếp, cách trao quyền của lãnh đạo trong quá trình vận hành tổ chức.
Đầu tiên, Yohaku là khoảng suy nghĩ có chủ đích, do đó, tôi tin rằng đây là điều đặc biệt rất cần thiết trước những quyết định khó đảo ngược. Ví dụ như tuyển hoặc sa thải một vị trí lãnh đạo, gọi vốn và lựa chọn nhà đầu tư đồng hành, thay đổi mô hình kinh doanh, mở rộng sang một thị trường mới, thực hiện mua bán - sáp nhập, hay điều chỉnh chiến lược sản phẩm. Đây đều là những quyết định mà một khi đã đưa ra, đường quay lại rất hẹp, thậm chí không còn.
Một lãnh đạo không để lại khoảng trống trong cuộc trò chuyện thường có xu hướng nói quá sớm, đưa ra đáp án trước khi nghe hết vấn đề, biến mọi cuộc họp thành nơi truyền đạt quan điểm của riêng mình, và vô tình khiến nhân viên ngừng suy nghĩ độc lập. Trong khi đó, khoảng im lặng sau một câu hỏi - điều mà nhiều người trong chúng ta có bản năng muốn lấp đầy ngay lập tức - lại có thể là khoảnh khắc giá trị nhất của cả cuộc trò chuyện.
Nhiều nhà sáng lập từng nói với tôi rằng họ rất muốn trao quyền cho đội ngũ, nhưng trên thực tế lại không để lại khoảng trống nào cho người khác tự quyết. Trao quyền, về bản chất, chính là tạo ra khoảng trống để người khác được suy nghĩ, quyết định, thử nghiệm, và đôi khi mắc phải những sai lầm có thể kiểm soát được. Nếu founder luôn chủ động lấp đầy mọi khoảng trống bằng chính đáp án của mình, năng lực của đội ngũ sẽ không có chỗ để lớn lên.
Yohaku giúp tạo ra "runway tâm lý"
Một người liên tục vận hành ở 100% công suất sẽ mất dần theo thời gian: sự kiên nhẫn, khả năng điều tiết cảm xúc, độ sáng suốt, khả năng chịu đựng sự không chắc chắn, và năng lực nhìn vấn đề dài hạn. Khi runway tâm lý này cạn kiệt, founder rất dễ đưa ra những quyết định cực đoan - tuyển người vội vàng, sa thải trong lúc nóng giận, nhận vốn với điều khoản không phù hợp, tranh cãi gay gắt với đồng sáng lập, mở rộng quá sớm, hoặc từ bỏ một chiến lược đúng chỉ vì kết quả chưa đến đủ nhanh.
Trong hành trình chạy bền với nghề VC, và chạy bền cùng các startup mình đồng hành, tôi ngày càng thấm thía rằng Yohaku không đơn thuần là "khoảng nghỉ". Nó là phần dư địa giúp một người duy trì được chất lượng phán đoán, sức chịu đựng trong một cuộc chơi rất dài, rất nhiều bất định, nhưng kết quả lại luôn đến chậm. Trong chạy đường dài, không vận động viên nào có thể chạy mọi kilômét với tốc độ tối đa - họ phải biết giữ nhịp, phân phối năng lượng, và chừa lại khả năng tăng tốc đúng lúc ở những đoạn quyết định. Nghề VC và hành trình startup, tôi tin, cũng vận hành theo đúng nguyên lý đó. Vì vậy, tôi tin rằng Yohaku chính là phần năng lượng, thời gian, vốn, và sự tỉnh táo chưa dùng hết. Trong một cuộc chơi dài, phần chưa dùng hết thường quan trọng không kém phần đã dùng.
Chiêm nghiệm về nghề VC - vì sao VC lại rất cần tư duy Yohaku?
Nghề VC rất dễ tạo ra ảo giác về năng suất. Lịch càng kín, pipeline càng dày, networking càng rộng, người ta càng có cảm giác mình đang tiến lên. Nhưng giá trị thật của một nhà đầu tư VC không nằm ở số lượng cuộc gặp, mà nằm ở chất lượng của nhận định, sự kiên nhẫn, sự lựa chọn, khả năng hỗ trợ founder, niềm tin đặt đúng lúc, và năng lực nhìn thấy điều chưa rõ ràng với số đông. Tất cả những năng lực này đều cần Yohaku để hình thành và trưởng thành.
Một VC không có khoảng trống trong tư duy của mình sẽ rất dễ bị cuốn theo những deal "nóng", đầu tư vì FOMO, đánh giá founder quá vội vàng, không có đủ thời gian hậu kiểm lại quyết định của chính mình, không xây dựng được thesis đầu tư riêng, không đủ chiều sâu để hỗ trợ portfolio một cách thực chất, và dần mất đi sự độc lập trong tư duy. Đến một lúc nào đó, người đó có thể trở th ành "một người rất bận trong ngành", nhưng không còn thực sự tiến bộ như một nhà đầu tư.
Nghề VC có một đặc thù mà tôi luôn tự nhắc mình: chu kỳ phản hồi của nó rất dài. Một quyết định đầu tư hôm nay có thể phải mất 5 năm, 8 năm, thậm chí hơn 10 năm mới biết là đúng hay sai. Trong suốt khoảng thời gian đó, người làm nghề phải sống chung với rất nhiều điều chưa được xác nhận: một deal tốt chưa chắc sẽ thắng, một deal bị từ chối chưa chắc là một quyết định sai, một portfolio tăng trưởng nhanh chưa chắc đã bền vững, một founder đang gặp khó khăn chưa chắc sẽ thất bại, và một quỹ chưa exit chưa chắc là chưa tạo ra giá trị.
Nếu không có Yohaku trong tâm trí, một VC rất dễ rơi vào trạng thái lệ thuộc vào vòng gọi vốn tiếp theo, vào valuation, vào truyền thông, vào bảng xếp hạng, vào sự công nhận của cộng đồng, hay vào thành công của người khác để tự định nghĩa giá trị của chính mình. Khoảng trống bên trong giúp người làm nghề không phản ứng thái quá trước mỗi biến động ngắn hạn, và cho phép họ giữ được câu hỏi quan trọng hơn nhiều: Tôi có đang trở thành một nhà đầu tư tốt hơn hay không?
Runway vô hình: khi founder cạn năng lượng trước khi công ty cạn tiền
Founder thường nói rất nhiều về financial runway, nhưng lại ít khi nói về emotional runway, cognitive runway, relationship runway, và leadership runway của chính mình. Một công ty có thể vẫn còn 18 tháng tiền mặt, nhưng founder chỉ còn 3 tháng sức chịu đựng. Một đội ngũ có thể vẫn đang vận hành, nhưng niềm tin giữa các thành viên đã cạn từ lâu. Một sản phẩm có thể vẫn đang tăng trưởng, nhưng founder không còn đủ sự sáng suốt để ra những quyết định quan trọng nhất.
Theo nghiên cứu năm 2015 của bác sĩ tâm thần Michael Freeman (Đại học California, San Francisco) trên 242 nhà sáng lập cho thấy 49% người tham gia khảo sát báo cáo có ít nhất một vấn đề sức khỏe tâm thần, với tỉ lệ trầm cảm cao gấp đôi và tỉ lệ liên quan tới lạm dụng chất kích thích cao gấp ba lần so với nhóm đối chứng không làm founder. Con số này, với tôi, là một lời nhắc nhở nghiêm túc rằng sức khỏe tinh thần của người cầm lái không phải là một chủ đề phụ, mà là một biến số sống còn cho sự tồn tại của chính startup.
Yohaku, trong bối cảnh này, chính là phần runway vô hình đó. Nó được tạo nên từ những điều tưởng như nhỏ bé: giấc ngủ đủ, thời gian không phải phản ứng với bất cứ điều gì, những mối quan hệ tồn tại ngoài công việc, khả năng cho phép mình nghỉ ngơi mà không cảm thấy tội lỗi, một không gian đủ yên tĩnh để suy nghĩ, quyền được chia sẻ gánh nặng với người khác, và một khoảng cách lành mạnh giữa bản thân founder với chính startup của mình. Nếu founder không chủ động duy trì phần runway này, công ty hoàn toàn có thể thất bại không phải vì thị trường, mà vì người dẫn đường đã cạn năng lượng trước khi tới đích.
Chiêm nghiệm về Yohaku giúp bảo vệ mối quan hệ giữa VC và founder
Mối quan hệ giữa VC và founder, xét cho cùng, cũng là một cuộc chạy đường dài. Nếu VC luôn thúc ép, can thiệp, và đòi hỏi phản hồi ngay lập tức, founder rất dễ cảm thấy mình không thực sự được tin tưởng. Ngược lại, nếu founder chỉ tìm đến VC khi cần tiền hoặc khi đang trong khủng hoảng, mối quan hệ đó sẽ dần trở thành một mối quan hệ giao dịch, thay vì một sự đồng hành thực chất.
Yohaku trong mối quan hệ này, với tôi, nghĩa là không phải lúc nào cũng cần đưa ra lời khuyên, không biến mọi cuộc gặp thành một buổi review KPI, không đòi hỏi founder phải có câu trả lời ngay lập tức, để founder có đủ không gian tự suy nghĩ, và hiện diện đúng lúc thay vì cố xuất hiện ở mọi lúc. Nhiều khi, sự hỗ trợ tốt nhất mà một VC có thể trao cho founder không phải là thêm một đáp án nữa, mà là giúp họ có đủ không gian để tự tìm ra đáp án của chính mình.
Yohaku không phải là sự trốn tránh tham vọng
Tôi muốn nói rõ một điều: Yohaku không khuyên VC hay founder làm ít đi vì sợ mệt, giảm bớt tham vọng, né tránh áp lực, hay sống chậm lại một cách thụ động. Ngược lại, Yohaku là một hình thức quản trị năng lượng để có thể theo đuổi tham vọng đủ lâu. Nó là kỷ luật của việc biết lúc nào cần tiến, lúc nào cần quan sát, lúc nào cần phục hồi, lúc nào cần buông, và lúc nào cần tăng tốc. Người thiếu tham vọng có thể chọn nghỉ ngơi rất nhiều. Nhưng người có Yohaku thì nghỉ một cách có chủ đích, để quay trở lại với chất lượng tốt hơn.
Một tuần ở Nhật để đi tìm câu trả lời cho một khái niệm chỉ vỏn vẹn hai chữ, với nhiều người có thể là một điều xa xỉ. Nhưng với tôi, đó chính là một hành động Yohaku - chủ động tạo ra khoảng trống giữa lịch trình dày đặc, để nhìn lại cách mình đang làm nghề VC, cách mình đang đồng hành cùng các nhà sáng lập, và cách mình đang quản trị chính năng lượng của bản thân trong một cuộc chơi rất dài. Tôi hy vọng những chiêm nghiệm về Yohaku trong bài viết này có thể là một góc nhìn tham khảo có chiều sâu, hữu ích cho các nhà sáng lập và các đồng nghiệp làm nghề đầu tư đang tự hỏi chính mình mỗi ngày. Yeah, just keep fighting vì điều này nhé, mọi người ơi!!