ZUNZUNSTARTUPS
Vừa qua, tôi có một buổi Orbit Cafe Catchup với một nhà sáng lập startup. Ở đó, anh đã chia sẻ sự trăn trở với thách thức giải bài toán Con gà - Quả trứng, trong việc xây dựng được một đội ngũ đủ mạnh để có thể thuyết phục nhà đầu tư rót vốn, trong khi để thu hút được những nhân tài thực sự tham gia, startup lại cần phải có nguồn lực nhiều hơn và phải cho thấy tầm vóc phát triển lớn hơn. Nói cách khác, không có đội ngũ mạnh thì khó gọi vốn, nhưng nếu chưa có vốn thì cũng rất khó để thu hút được nhân tài. Quả thực không hề dễ dàng chút nào, nhưng để khơi thông điểm nghẽn của bài toán này, một cách hiệu quả, thì tôi vẫn tin rằng điểm mấu chốt nhất nằm ở, con người.
Trong hành trình đầu tư vào startup giai đoạn sớm của mình, tôi đã chứng kiến nhiều nhà sáng lập loay hoay tìm cách tháo gỡ bài toán này trong bối cảnh nguồn lực của họ còn rất hạn chế. Không ít founder buộc phải chấp nhận tuyển những người “vừa sức” với mình, vừa với năng lực chi trả của startup, vừa với “tầm” của công ty ở giai đoạn ban đầu. Sự thoả hiệp đó thường xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: có người tuyển nhân sự được đánh giá là giỏi nhưng chỉ có thể làm việc part-time, có người tuyển nhân sự full-time nhưng năng lực chưa thực sự là A Player mà startup cần nhất, hoặc đơn giản là xây dựng một đội ngũ “tạm ổn” để có thể vận hành trước trong khi chờ đợi những cơ hội tốt hơn. Tuy nhiên, thực tế sau đó thường cho thấy rằng những lựa chọn mang tính thỏa hiệp này hiếm khi mang lại kết quả bền vững. Một người dù giỏi đến đâu, nhưng nếu không thực sự all-in và cam kết toàn thời gian để hiểu thật sâu về sản phẩm, khách hàng, chiến lược và những thách thức đặc thù của startup, thì họ cũng khó có thể phát huy hết năng lực của mình. Startup vì thế dễ rơi vào trạng thái sàn sàn, làng nhàng: sản phẩm phát triển chậm, năng lực thực thi thiếu sắc bén, đội ngũ thiếu động lực bứt phá. Và khi startup chưa thể hiện được năng lực execution vượt trội, việc thuyết phục nhà đầu tư rót vốn để có thêm nguồn lực phát triển cũng trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Bài toán Con Gà – Quả Trứng lại tiếp tục lặp lại.
Từ góc nhìn của một nhà đầu tư chuyên đầu tư vào startup ở giai đoạn sớm, nếu được hỏi đâu là yếu tố quan trọng nhất khi cân nhắc một quyết định đầu tư, tôi luôn có một câu trả lời rất rõ ràng. Điều quan trọng nhất không nằm ở ý tưởng, cũng không nằm ở mô hình kinh doanh hay quy mô tiềm năng của thị trường. Những yếu tố đó dĩ nhiên đều quan trọng, nhưng chúng không phải là yếu tố quyết định cuối cùng. Điều quan trọng nhất luôn là WHO – con người có thể biến những tiềm năng đó thành hiện thực. Ý tưởng có thể thay đổi, chiến lược có thể pivot, thị trường có thể biến động, nhưng đội ngũ sáng lập là yếu tố quyết định liệu startup có đủ năng lực để học nhanh, thích nghi nhanh và vượt qua những thử thách trên hành trình phát triển hay không. Vì vậy, điều đầu tiên mà các nhà đầu tư giai đoạn sớm luôn tìm kiếm chính là Founder – Fit: người sáng lập đó có phải là người phù hợp nhất để giải bài toán này hay không. Và từ Founder – Fit, câu hỏi tiếp theo luôn mở rộng ra thành Team – Fit: liệu đội ngũ hiện tại có phải là đội ngũ phù hợp nhất để đưa startup cất cánh phát triển hay không? Đây gần như luôn là câu hỏi lớn nhất xoay quanh trong suốt quá trình cân nhắc đầu tư vào một startup ở giai đoạn sớm.
Khi hiểu được vai trò quan trọng của việc có được một đội ngũ mạnh ngay từ ban đầu, nhiều nhà sáng lập chắc hẳn sẽ đặt ra một câu hỏi rất thực tế: vậy làm thế nào để thuyết phục được người giỏi tham gia khi startup vẫn còn ở giai đoạn rất sớm và gần như chưa có gì? Đây chính là câu hỏi bản chất nhất của bài toán Con Gà – Quả Trứng. Và câu trả lời, suy cho cùng, nằm ở bản lĩnh thực sự của một nhà sáng lập mạnh. Một founder càng có tầm nhìn rõ ràng, càng có năng lực thực thi sắc sảo, càng có khả năng truyền cảm hứng và tạo dựng niềm tin, thì càng có thể thu hút những người giỏi tin tưởng và sẵn sàng đồng hành cùng mình. Những nhân tài thực sự không chỉ đi tìm một công việc ổn định. Họ đi tìm một hành trình đáng để đặt cược. Nếu họ tin rằng với người thủ lĩnh này, startup có cơ hội thực sự để thành công, họ sẵn sàng tham gia từ rất sớm, thậm chí trong những giai đoạn mà công ty còn nhiều bất định.
Như tôi đã từng chia sẻ trong bài viết trước đây của mình về đề tài “Đi tìm A Player cho startup ở giai đoạn sớm”, việc thu hút A Player thực chất cũng rất giống với việc gọi vốn từ nhà đầu tư. Ở giai đoạn đầu, startup có thể chưa có sản phẩm hoàn chỉnh, chưa có nhiều khách hàng, chưa có doanh thu đáng kể, nhưng nhà đầu tư vẫn có thể quyết định rót vốn vì niềm tin vào tầm nhìn và năng lực của nhà sáng lập. Với những nhân tài A Player, logic cũng tương tự. Họ đang “đầu tư” năng lực, thời gian và một phần sự nghiệp của mình vào startup, và họ làm điều đó vì tin vào tầm nhìn, bản lĩnh của founder, tin vào ý nghĩa của bài toán mà startup đang giải quyết, và tin vào khả năng biến tầm nhìn đó thành hiện thực.
Một thực tế khác cũng cần được nhìn nhận thẳng thắn là những nhân tài hạng A luôn rất đắt giá. Startup giai đoạn sớm khó có thể cạnh tranh với các tập đoàn lớn chỉ bằng lương thưởng. Vì vậy, công cụ quan trọng nhất để thu hút và giữ chân A Player thường là cơ chế ESOP – Employee Stock Ownership Plan, tức là kế hoạch phát hành cổ phần cho nhân sự. Đây là cách để chuyển mối quan hệ từ người làm thuê sang người đồng sở hữu hành trình tạo dựng giá trị của startup. Nhiều A Player thực sự có tư duy đầu tư “high risk – high reward”. Họ sẵn sàng chấp nhận thiệt thòi về thu nhập trong giai đoạn đầu nếu tin rằng startup đang đi đúng hướng, đội ngũ đủ mạnh và phần thưởng trong tương lai sẽ xứng đáng với những rủi ro mà họ chấp nhận hôm nay.
Đọc đến đây, có thể các nhà sáng lập sẽ nghĩ “Niềm tin vào ESOP cũng khan hiếm như vàng, giống A Player thôi?” Tôi tin rằng sự hoài nghi này về bản chất cũng nằm ở bài toán của Con gà - Quả trứng thôi. Có nhân tài A Player tham gia đội ngũ, startup sẽ phát triển bứt phá hơn rất nhiều, từ đó giá trị doanh nghiệp tăng cao, và đương nhiên cũng kéo theo sự gia tăng gấp nhiều lần giá trị của khoản ESOP ban đầu. Trên thực tế, tại Việt Nam, đã có không ít nhân sự cấp cao của các startup sau Series B nhận được những khoản ESOP trị giá hàng triệu USD cho những quyết định đặt cược từ rất sớm như vậy.
Bên cạnh đó, cũng có một quy luật rất tự nhiên của nhân tài mà nhiều founder đôi khi chưa thực sự để ý: người giỏi luôn muốn làm việc cùng những người giỏi khác. Không ai thực sự xuất sắc lại muốn ở trong một môi trường nơi tiêu chuẩn thấp được chấp nhận, nơi năng lực trung bình chiếm đa số và sự xuất sắc không được khuyến khích. Vì vậy, nhà sáng lập cũng cần phải chủ động thiết kế tổ chức và văn hóa đội ngũ theo hướng khuyến khích người giỏi phát huy tối đa năng lực của mình, tạo ra cơ hội phát triển và thăng tiến rõ ràng cho những người có năng lực, đồng thời dứt khoát thay thế những vị trí không còn phù hợp. Một đội ngũ mạnh thường có xu hướng thu hút thêm những người mạnh khác, và đó chính là cách nhiều startup từng bước xây dựng nên những tổ chức xuất sắc.
Trên đây là những dòng chia sẻ tâm huyết của tôi về thách thức Con Gà - Quả Trứng có thể nói là quan trọng nhất đối với bất kỳ một nhà sáng lập phải giải đầu tiên thật tốt từ giai đoạn sớm của startup mình. Trong thực tế, khi một startup bị từ chối đầu tư, lý do sâu xa đằng sau thường không chỉ nằm ở thị trường hay sản phẩm, mà là vì nhà đầu tư chưa có đủ niềm tin rằng đội ngũ hiện tại có thể hiện thực hóa được kế hoạch phát triển của startup. Do đó, hi vọng những dòng chia sẻ chân thành này của tôi, có thể là những gợi ý quan trọng dành cho các nhà sáng lập, trong việc dành thời gian và năng lượng một cách nghiêm túc để xây dựng và kiện toàn một đội ngũ mạnh ngay từ đầu! Một đội ngũ mạnh sẽ giúp startup thực thi sắc bén hơn, tăng tốc nhanh hơn và mở ra nhiều cơ hội hơn trên hành trình gọi vốn cũng như phát triển lâu dài. Yeah, Keep Fighting vì điều này nhé, các nhà sáng lập ơi!!