ZUNZUNSTARTUPS
Vừa qua, sau gần 6 tiếng trải qua 3 buổi ngồi vẽ, cuối cùng tôi cũng hoàn thành bức tranh mà mình yêu thích. Ngần đó thời gian cho một bức tranh, trong khi chỉ cần vài giây là tôi có thể yêu cầu AI tạo ra một hình ảnh đẹp hơn thế nhiều lần. Nếu chỉ tính bằng hiệu suất, thì đó có thể là một quyết định vô lý. Nhưng với tôi, thứ tôi thực sự đang làm trong 6 tiếng đó không phải là bức tranh. Tôi đang tập luyện một bài tập rất khó trong nghề đầu tư khởi nghiệp của mình. Nếu bài viết trước tôi chia sẻ về Yohaku - nghệ thuật chủ động để lại khoảng trống, thì bài viết này là một mặt khác của cùng một câu chuyện: nghệ thuật chủ động để lại thời gian giữa nỗ lực và phần thưởng. Tôi gọi đó là Slow Dopamine.
Chúng ta vẫn quen gọi Dopamine là "hormone hạnh phúc". Cách gọi này dễ nhớ, nhưng không thực sự chính xác. Nhóm nghiên cứu của John Salamone và cộng sự, trong bài viết "Dopamine, Effort-Based Choice, and Behavioral Economics" đăng trên Frontiers in Behavioral Neuroscience (2018), đã chỉ ra một điều thú vị: khi can thiệp làm suy giảm dẫn truyền dopamine ở động vật thí nghiệm, chúng vẫn thích thức ăn, vẫn ăn bình thường, vẫn thể hiện sở thích như cũ. Điều duy nhất mất đi là sự sẵn sàng bỏ công sức ra để lấy thức ăn đó. Chúng chuyển sang "thiên lệch nỗ lực thấp" (low-effort bias) - chọn phần thưởng dễ lấy hơn thay vì phần thưởng lớn hơn nhưng phải leo rào. Ngược lại, khi tăng cường dopamine, chúng sẵn sàng chọn nhiệm vụ khó hơn. Nói cách khác, dopamine không phải là hoá chất của hạnh phúc. Nó là hóa chất của sự sẵn sàng nỗ lực để đi tới một phần thưởng chưa nằm trong tay. Tôi thấy việc làm rõ khái niệm này rất quan trọng. Vì nếu dopamine chỉ là "hạnh phúc", thì việc rèn Slow Dopamine nghe như một hình thức khổ hạnh - tự bắt mình chậm vui đi. Slow Dopamine không phải là làm cho dopamine "chảy chậm lại". Nó là việc rèn cho hệ thống động lực của mình đủ khỏe, đủ bền để theo đuổi những mục tiêu mà phần thưởng chỉ đến sau nhiều năm.
Tôi nghĩ có một thách thức cốt lõi mà cả founder lẫn nhà đầu tư khởi nghiệp đều đang sống bên trong. Sinh học của chúng ta được thiết kế cho phần thưởng tức thời. Môi trường công nghệ hiện đại còn khuếch đại xu hướng đó lên nhiều lần. Nhưng nghề nghiệp chúng ta chọn lại là một trong số ít nghề mà phần thưởng đến chậm nhất, với nhiều bất định nhất. Khi khoảng cách giữa nỗ lực và phản hồi kéo dài như vậy, chúng ta sẽ có thể vô thức đi tìm những phần thưởng thay thế đến nhanh hơn: một vòng gọi vốn được công bố, một con số valuation, một bài báo, một giải thưởng, một buổi networking dày đặc, một lịch họp kín mít. Những thứ này cho ta cảm giác đang tiến lên. Nhưng cảm giác tiến lên và việc thực sự tiến lên là hai chuyện khác nhau.
Một thập kỷ. Đó là khoảng cách vòng đời của một quỹ đầu tư, và có thể là khoảng cách từ lúc bắt đầu đầu tư tới lúc có thể hy vọng thoái vốn “Exit” một cách ý nghĩa từ startup mình đã đầu tư. Với người làm VC, đó chính là độ dài của feedback loop - vòng phản hồi: một quyết định đầu tư hôm nay có thể phải mất mười năm hoặc hơn mới biết là đúng hay sai. Do đó, tôi luôn cố gắng rèn luyện kỷ luật, có chủ đích, kỹ năng theo đuổi "phần thưởng chậm". Cụ thể, tôi muốn mình kiên nhẫn đào sâu thay vì phản ứng, giữ được luận điểm đầu tư dài hạn mà không để bị thay đổi bởi một tin tức hay một biến động ngắn hạn. Tôi muốn mình chấp nhận vùng chưa rõ để ở lại đủ lâu với một vấn đề trước khi ép mình phải có câu trả lời. Tôi muốn rèn khả năng ra quyết định độc lập, giảm lệ thuộc vào tín hiệu nhiễu từ bên ngoài, vào FOMO. Và tôi muốn kỷ luật phân bổ vốn và nguồn lực tỉnh táo hơn, bình tĩnh phân tích lợi ích tương lai với chi phí hiện tại một cách bình tĩnh, thay vì để yếu tố bên ngoài, nhịp thị trường quyết định thay mình. Có thể nói đây đều là những năng lực nền giúp tăng khả năng chịu đựng khoảng trống giữa câu hỏi và câu trả lời.
Thông qua hoạt động ngồi vẽ, khi ngồi trước bức tranh, tôi buộc phải làm những việc mà tôi cũng phải làm khi thẩm định một cơ hội đầu tư vào startup và đồng hành phát triển với startup sau đầu tư. Cụ thể, nó giúp tôi duy trì sự tập trung chú ý trên một nhiệm vụ dài, không có thông báo nào chen vào. Chấp nhận giai đoạn tác phẩm còn xấu, còn dở dang, chưa rõ kết quả - đúng như giai đoạn một startup còn lộn xộn và chưa chứng minh được gì. Tôi kiên nhẫn với việc phải trì hoãn cảm giác hoàn thành, mà nhận phần thưởng từ những tiến bộ rất nhỏ, thay vì từ kích thích mới liên tục. Nó giúp tôi quan sát kỹ, phát hiện sai, sửa lại và kiên nhẫn với sự không chắc chắn. Và quan trọng nhất là giúp tôi đi vào trạng thái Flow. Mihaly Csikszentmihalyi - người được gọi là “The Father of Flow” - cho rằng Flow là trạng thái mà bản thân chính quá trình đã là phần thưởng, không cần đợi kết quả. Đó chính xác là thứ mà nhà sáng lập startup và người làm nghề VC cần: học cách tìm thấy phần thưởng trong chất lượng của quá trình, khi kết quả còn cách mình cả thập kỷ.
Bên cạnh vẽ, tôi còn duy trì vài hoạt động khác cùng tính chất: yoga, gym, nấu ăn, học nhạc cụ và cả việc bền bỉ viết blog trên trang zunzunstartups này. Điểm chung của những hoạt động này là tôi luyện sự kiên nhẫn, sự tập trung, và nhận thức mạnh mẽ rằng không có đường tắt, không có cách nào "hack" được, và tiến bộ chỉ hiện ra sau nhiều tháng, nhiều năm. Tôi chọn các hoạt động này, quan trọng không phải là để giỏi, mà để tôi luyện cho mình Slow Dopamine, giúp hệ thống động lực của mình được tôi luyện, được liên tục nâng cao theo thời gian để chạy bền thành công với nghề VC và mục tiêu trong cuộc sống của mình.
Trong một thế giới mà mọi câu hỏi đều có thể có đáp án ngay lập tức, khả năng ở lại với một câu hỏi khó đủ lâu đang trở thành một lợi thế cạnh tranh hiếm hoi. Với nhà sáng lập, đó là khả năng đi hết một thập kỷ mà không đánh mất động lực. Với nhà đầu tư, đó là khả năng nhìn thấy điều chưa rõ ràng với số đông, và đủ bình tĩnh để chờ nó thành hình. Trust the process - dù kết quả chưa đến nhanh hay chưa như kỳ vọng, mình vẫn đều đặn, bền bỉ, làm tốt hơn một chút mỗi ngày. Hy vọng những chia sẻ về Slow Dopamine này là một gợi ý có ý nghĩa với các nhà sáng lập, những người đang loay hoay mỗi ngày với việc duy trì động lực chạy bền tiến tới mục tiêu của mình. Yeah, keep fighting vì điều này nhé, các nhà sáng lập ơi!!