ZUNZUNSTARTUPS
Gần đây, trong một buổi cà phê trò chuyện cùng một tiền bối làm đầu tư khởi nghiệp lâu năm tại Việt Nam, anh chia sẻ với tôi một trăn trở mà tôi tin không hề xa lạ với nhiều người trong nghề. Quỹ của anh đã đầu tư đồng hành cùng một doanh nghiệp gần một thập kỷ. Doanh nghiệp vẫn tồn tại, vẫn vận hành, thậm chí vẫn tăng trưởng một số mảng. Nhưng khi vòng đời của quỹ đã đi đến giai đoạn cần hiện thực hóa lợi nhuận đầu tư, anh lại không thể tìm được sự đồng thuận đủ rõ ràng từ phía nhà sáng lập để mở ra một lối Exit phù hợp. Câu chuyện đó khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về một vấn đề lớn của hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam hiện nay: dòng chảy Exit – Liquidity đang bị tắc nghẽn. Và khi dòng chảy này không được lưu thông, hệ quả không chỉ dừng lại ở một vài quỹ hay một vài doanh nghiệp, mà ảnh hưởng lan tỏa tới toàn bộ hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam.
Về bản chất, các quỹ đầu tư là những người nhận ủy thác. Các quỹ đầu tư chúng tôi nhận vốn từ các LP, đầu tư trong một vòng đời hữu hạn – thường là mười năm – với cam kết mang lại lợi nhuận tương xứng. Exit vì thế không chỉ đơn thuần là “chốt lời”, mà là bằng chứng cho thấy quỹ đã hoàn thành trách nhiệm của mình. Ngược lại, nếu các quỹ không thể Exit, niềm tin của LP sẽ bị bào mòn, và nguy hiểm hơn, niềm tin vào chính thị trường Việt Nam cũng có thể bị đặt dấu hỏi. Khi nhìn rộng ra, việc thiếu các Exit có ý nghĩa giống như một dòng chảy bị chặn đứng. Nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn, thậm chí rút lui. Nhà sáng lập khó tiếp cận vốn hơn. Startup gặp khó trong việc thu hút nhân tài, bởi “upside” của việc dấn thân vào khởi nghiệp trở nên mờ nhạt so với những lựa chọn an toàn khác. Và những người đang đứng ngoài hệ sinh thái sẽ càng có thêm lý do để tiếp tục đứng ngoài. Một khi niềm tin suy giảm, gần như không ai trong chúng ta có thể đứng ngoài vòng ảnh hưởng.
Tôi cho rằng việc Exit bị tắc phản ánh những giới hạn mang tính cấu trúc của thị trường. Dù thị trường chứng khoán trong nước đã có nhiều bước tiến tích cực trong những năm gần đây, thì trên thực tế, IPO vẫn là một cánh cửa rất hẹp đối với phần lớn startup. Số doanh nghiệp thực sự đủ chất lượng, đủ quy mô, và phát triển bền vững để đáp ứng yêu cầu niêm yết vẫn còn tương đối ít. Điều này kéo theo một hệ quả khác: các nhà đầu tư vòng sau đó, trở nên thận trọng hơn trong việc rót vốn, bởi lựa chọn thoái vốn trong tương lai chưa đủ rõ ràng. Khi dòng vốn tăng trưởng chậm lại, áp lực Exit dồn ngược trở lại lên founder và các nhà đầu tư giai đoạn sớm, khiến bài toán liquidity càng trở nên khó khăn hơn.
Mặt khác, theo quan sát của tôi, một trong những nút thắt lớn nhất nằm ở sự thiếu Alignment thực chất về Exit giữa nhà sáng lập và nhà đầu tư. Trong các vòng gọi vốn, Exit gần như luôn được nhắc đến – nào là Founder Buyback, M&A, hay thậm chí là IPO. Nhưng điều khiến tôi băn khoăn là có bao nhiêu nhà sáng lập thực sự ý thức sâu sắc và nghiêm túc về việc biến những kịch bản đó thành hiện thực, chứ không chỉ dừng lại ở việc nói cho “đúng bài”. Trên thực tế, phần lớn các Exit trong hệ sinh thái startup Việt Nam diễn ra dưới hình thức bán cổ phần thứ cấp (Secondary Shares) - Exit từng phần gắn với các vòng gọi vốn mới, hoặc Exit toàn bộ thông qua M&A. Về mặt kỹ thuật, các cấu trúc này không quá xa lạ. Nhưng “nút thắt cổ chai” để hiện thực hóa chúng thường không nằm ở pháp lý hay tài chính, mà nằm ở ý chí lãnh đạo của người chủ doanh nghiệp.
Ý chí đó thể hiện ở việc nhà sáng lập có thực sự kiên định với cam kết phát triển doanh nghiệp đến cùng hay không, có hiểu rằng mỗi giai đoạn phát triển sẽ cần những cổ đông với bộ năng lực khác nhau hay không, và có sẵn sàng nhìn một liquidity event - sự kiện thanh khoản, như một cơ hội chiến lược để tái cấu trúc cổ đông, “chuyền bóng” cho những đối tác phù hợp hơn ở chặng đường tiếp theo hay không. Một liquidity event được thiết kế tốt không chỉ giúp nhà đầu tư Exit, mà còn tạo điều kiện để đội ngũ nòng cốt và những nhân sự gắn bó lâu năm có thể hiện thực hóa một phần giá trị ESOP, qua đó ổn định cuộc sống và tiếp tục đồng hành dài hạn. Ở những thị trường đang phát triển, tôi cũng học được một điều rất thực tế: không cần chờ một Exit “để đời”. Những sự kiện liquidity nhỏ, sớm và diễn ra nhiều lần – một phần cổ phần thứ cấp, một phần ESOP cash-out – thường giúp founder và đội ngũ có cảm giác an toàn hơn, từ đó dám tiếp tục chơi những ván lớn hơn. Ngược lại, việc dồn tất cả kỳ vọng vào một khoảnh khắc “big bang” thường khiến cả founder lẫn nhà đầu tư kiệt sức, và cuối cùng không ai đạt được điều mình mong muốn.
Tôi từng rất ấn tượng khi nghe một nhà sáng lập chia sẻ rằng anh xem việc tạo Exit cho cổ đông là một nghĩa vụ lãnh đạo. Không phải vì áp lực, mà vì anh hiểu rằng chính dòng vốn đầu tư trước đây đã tạo điều kiện để anh có được cơ hội xây dựng doanh nghiệp. Nếu những nhà đầu tư đó không thể Exit, thì những thế hệ founder sau này cũng sẽ khó có cơ hội tiếp cận nguồn vốn tương tự. Ở góc nhìn đó, Exit không còn là câu chuyện cá nhân, mà là một phần trách nhiệm với hệ sinh thái.
Để làm được điều này, nhà sáng lập cần cả “Tâm” lẫn “Tầm”. Tâm để trân trọng những người đã tin tưởng và đồng hành với mình trong những giai đoạn khó khăn nhất. Tầm để thiết kế một sự kiện liquidity mang tính “cùng thắng” thực sự, không chỉ cho bản thân mình, mà cho cổ đông, cho đội ngũ, và cho chính tương lai của doanh nghiệp. Nhưng nói một cách công bằng, leadership ở đây không chỉ là trách nhiệm của founder. Nhà đầu tư cũng cần đủ trưởng thành để nói sớm, nói thật và nói liên tục về Exit, thay vì né tránh những cuộc trò chuyện khó cho đến khi đã quá muộn. Một Exit được thiết kế tốt không phải là bán đi giấc mơ, mà là chuyển giao giấc mơ cho đúng người, đúng thời điểm. Nó cho phép những cổ đông đã hoàn thành vai trò lịch sử của mình được “chuyền bóng”, để doanh nghiệp có thể bước sang giai đoạn tiếp theo với những người đồng hành phù hợp hơn. Và ở góc nhìn đó, Exit không hề mâu thuẫn với việc xây dựng doanh nghiệp dài hạn. Ngược lại, nó là một phần tất yếu của hành trình trưởng thành.
Tất cả những điều này chỉ có thể diễn ra một cách bền vững khi giữa nhà sáng lập và các cổ đông tồn tại một nền tảng Trust - niềm tin đủ mạnh. Không có Trust, Exit rất dễ biến thành một cuộc mặc cả căng thẳng, thậm chí là một cuộc đối đầu mà không bên nào thực sự chiến thắng. Trust giữa nhà sáng lập và nhà đầu tư không tự nhiên mà có. Nó được xây dựng từ những điều rất giản dị: những cuộc trao đổi thẳng thắn khi mọi thứ chưa ổn, sự minh bạch ngay cả khi tin xấu xuất hiện, và khả năng cùng nhau nhìn về lợi ích dài hạn của doanh nghiệp thay vì lợi ích ngắn hạn của cá nhân. Tôi từng nghe những câu chuyện mà ở đó Trust đã bị bào mòn đến mức các cổ đông phải sử dụng những biện pháp “cứng” để ép một lối Exit. Những Exit như vậy có thể giải quyết được bài toán thanh khoản trên giấy tờ, nhưng hiếm khi để lại cảm giác trọn vẹn cho bất kỳ ai. Ngược lại, khi Trust đủ dày, những cuộc trò chuyện về Exit có thể diễn ra sớm hơn, nhẹ nhàng hơn và mang tính xây dựng hơn. Một nhà sáng lập bản lĩnh trưởng thành là người hiểu rằng doanh nghiệp của mình không chỉ thuộc về riêng mình. Nó là kết quả của niềm tin, thời gian, tiền bạc và cả tuổi trẻ của rất nhiều con người. Và vì thế, trách nhiệm của người lãnh đạo không dừng lại ở việc làm cho công ty lớn lên, mà còn ở việc thiết kế những điểm dừng, điểm chuyển tiếp công bằng và ý nghĩa cho những người đã đồng hành với mình.
Sau nhiều năm đầu tư ở thị trường đang phát triển với rất nhiều biến động, tôi tin rằng Exit không nên được nhìn như một sự kiện, mà như một hạ tầng của hệ sinh thái. Không có Exit, vốn không quay vòng. Không có vốn quay vòng, thế hệ founder tiếp theo sẽ không có cơ hội bắt đầu. Ở góc nhìn đó, mỗi Exit có ý nghĩa hôm nay chính là điều kiện để hệ sinh thái còn có ngày mai. Tôi tin rằng hệ sinh thái Việt Nam chỉ thực sự lớn lên khi chúng ta có thêm nhiều nhà sáng lập coi Exit là một phần của lãnh đạo, coi Trust là tài sản chiến lược, và coi chiến thắng chung là mục tiêu cuối cùng. Khi đó, startup không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, mà còn tạo ra niềm tin – thứ vốn quý nhất để một hệ sinh thái có thể tự nuôi dưỡng và phát triển bền vững.
Là một nhà đầu tư khởi nghiệp nhiều tâm huyết, tôi luôn mong muốn mình và các nhà sáng lập mà tôi đồng hành có thể cùng nhau thiết kế những Winning Exit có ý nghĩa. Một Exit mà ở đó nhà sáng lập có thể nhìn lại hành trình của mình với sự tự hào, nhà đầu tư hoàn thành trách nhiệm với LP, và đội ngũ được ghi nhận xứng đáng cho những nỗ lực đã bỏ ra. Chỉ khi hệ sinh thái của chúng ta tạo ra được nhiều doanh nghiệp phát triển bền vững và nhiều Exit có ý nghĩa như vậy, Việt Nam mới thực sự chứng minh được rằng đây là một Positive-Sum Game – nơi tất cả các bên cùng thắng, cùng vui. Yeah, chúng ta cùng nhau “Keep Fighting” vì điều này nhé, các nhà sáng lập ơi!